Novinarstvo kao potreba za prenošenjem informacija postoji još od najstarijih civilizacija. Ljudi su oduvijek željeli da znaju šta se dešava u njihovoj zajednici, državi ili svijetu. U Antičkom periodu, Stari Rim se često navodi kao mjesto prvih „novina“. Oko 59. godine p.n.e. pojavljuje se Acta Diurna („Dnevni događaji“) — kamene ili metalne ploče postavljane na javnim mjestima.
Piše: Vladimir Šestović
Na njima su bile zapisane vijesti o političkim odlukama, sudskim procesima, vojnim pobjedama i društvenim događajima. Slični oblici informisanja postojali su i u:
Kini (carski bilteni), Starom Egiptu i Grčkoj, uglavnom kroz javna saopštenja i glasnike.
U Srednjem vijeku pismenost je bila ograničena, pa se vijesti šire usmeno (glasnici, putnici, trgovci), ili putem rukom pisanih biltena namijenjenih vladarima i bogatim porodicama. Novinarstvo još nije bilo dostupno široj javnosti.
Izum štamparije – prekretnica
Istinski početak modernih novina vezan je za Johanna Gutenberga, koji je oko 1450. godine izumio štamparsku presu. Ovaj izum je omogućio brže i jeftinije umnožavanje tekstova, širenje informacija među većim brojem ljudi, razvoj pismenosti, a onda se pojavljuju i prve štampane novine. Prvi list pojavljuje se početkom 17. vijeka u Evropi. Među najstarijima su:
Relation (Njemačka, 1605),
Gazette (Francuska),
The Oxford Gazette (Engleska).
Ove novine su izlazile redovno, imale su vijesti iz zemlje i inostranstva, bile namijenjene sve većem broju čitalaca, dok u 18. i 19. vijeku novine postaju masovno sredstvo informisanja, pojavljuju se profesionalni novinari, razvijaju se osnovna novinarska pravila (tačnost, provjera informacija). Važni faktori razvoja u tom periodu odnose se na industrijsku revoluciju, razvoj telegrafa i veću slobodu štampe u mnogim zemljama.
Novinarstvo u 20. i 21. vijeku donosi radio i televiziju i više nije vezano samo za štampu. Krajem 20. i početkom 21. vijeka dolazi do: pojave interneta, online portala, društvenih mreža.
Danas kada govorimo o novinarstvu, ono je sinonim za brzi protok informacija, ali postoji i sve veća potreba za odgovornim i provjerenim vijestima.
Prvi amandman
Šta je Prvi amandman?
Često kada slušamo o slobodi govora, mnogi se pozivaju na američki Prvi amandman koji je dio Ustava Sjedinjenih Američkih Država (usvojen 1791. godine). On štiti osnovne slobode građana od miješanja države. Prvi amandman garantuje slobodu govora, slobodu štampe, slobodu vjere (praktikovanja i zabranu državne religije), slobodu mirnog okupljanja, pravo da se vlast kritikuje i da joj se podnose peticije. Najpoznatiji dio je upravo sloboda govora.
Šta znači sloboda govora?
Sloboda govora prema Prvom amandmanu znači da vlada ne smije kažnjavati ljude zbog njihovih mišljenja, ideja ili izražavanja, čak i ako su ta mišljenja nepopularna, provokativna ili kritična prema vlasti. To uključuje i govor (usmeni i pisani), proteste i demonstracije, umjetnost, muziku, film, simboličan govor (npr. nošenje simbola, zastava).
Da li je sloboda govora neograničena?
Nije u potpunosti. Postoje ograničenja, posebno kada govor direktno poziva na nasilje ili predstavlja ozbiljnu prijetnju kao što je kleveta (svjesno iznošenje laži koje štete nečijem ugledu) ili ometa javnu bezbjednost (npr. lažno dojavljivanje opasnosti). Drugim riječima svi imaju pravo da govore, ali ne i da nanose stvarnu štetu drugima ili društvu.
Na koga se odnosi Prvi amandman?
Prvi amandman ograničava vladu, a ne privatne osobe ili kompanije, tako da država ne smije zabraniti govor, ali privatna škola ili platforma mogu imati svoja pravila. Sloboda govora važna iz razloga što omogućava širenje demokratije, dozvoljava kritiku vlasti, podstiče razmjenu ideja, štiti manjinska mišljenja. Bez slobode govora, društvo lako može postati represivno.
Poređenje američkih i evropskih novina kroz istoriju
Američke i evropske novine u 17. i 18. vijeku imale su različitu ulogu u društvu. Dok su evropske novine bile pod snažnom kontrolom vlasti i služile očuvanju postojećeg poretka, američke novine su postepeno razvijale slobodu štampe i podsticale političku raspravu. Zbog toga su američke novine imale značajnu ulogu u razvoju demokratije i oblikovanju javnog mnjenja.
Kako su nastale prve američke novine i zašto su bile drugačije od evropskih. Boston, kraj 17. vijeka – Pojava prvih novina u američkim kolonijama označila je početak nove ere informisanja i javne rasprave. Iako su u početku bile pod snažnim uticajem britanskih vlasti, američke novine su se vremenom razvile u važan glas naroda i temelj moderne demokratije.
Prvi pokušaj izdavanja novina zabilježen je 1690. godine, kada je u Bostonu objavljen list Publick Occurrences Both Forreign and Domestick. Međutim, zbog nedostatka dozvole kolonijalnih vlasti, novine su ugašene već nakon prvog broja. Ipak, ovaj događaj pokazao je da među kolonistima postoji interes za štampane vijesti.
Prve uspješne i kontinuirano izdavane novine pojavile su se 1704. godine pod nazivom Boston News-Letter. One su uglavnom prenosile vijesti iz Evrope i bile su lojalne britanskoj vlasti. S vremenom, kako su kolonije jačale, novine su počele da se bave lokalnim temama i problemima običnih ljudi.
Za razliku od evropskih novina tog doba, koje su bile pod strogom kontrolom monarhije i služile interesima države, američke novine su postajale sve slobodnije i kritičnije prema vlasti. Važan trenutak u razvoju slobode štampe bilo je suđenje novinaru Johnu Peteru Zengeru 1735. godine, koji je oslobođen optužbi zbog kritike vlasti. Ovaj događaj ostavio je snažan trag u istoriji američkog novinarstva.
Tokom Američke revolucije, novine su imale ključnu ulogu u širenju ideja o slobodi i nezavisnosti. Objavljivale su političke tekstove, rasprave i pamflete koji su podsticali građane da razmišljaju o budućnosti svoje zemlje.
Za razliku od evropskih listova, koji su bili namijenjeni aristokratiji, američke novine su čitali trgovci, zanatlije i pripadnici srednje klase. One nisu samo informisale, već su podsticale javnu raspravu i političko učešće građana.
Razvoj prvih američkih novina pokazuje kako štampa može imati važnu ulogu u društvu – ne samo kao izvor vijesti, već i kao sredstvo borbe za slobodu govora, demokratiju i prava građana.
